شاعري
      شېر علي باچا
         

     کارلائل شاعرۍ ته د خيالاتو ټنګ ټکور وئيلي دي. شېلے دا د تخيل اظهار ګڼي. برلټ دې ته ژبه، تخيل او جذبات وائي. ميتهوآرنلډ دې ته ډېره خوږه او په هر ډول پوره هغه وېنا چې بنيادم ئې په تورو ښودلے شي وائي. يو صاحب ورته د ښکلا سُرناک تخليق وائي. ورډزورتهـ وائي چې دا د ټولو علمونو يو لطيف روح او ساه ده. لارنس بنيان فرمائيلي دي چې شاعري په خپل زور دا دنيا ورانوي او نوې ودانوي. خو يارانو ته څۀ ووايم. د هغوي خو په دې غوږ هم نۀ ګرېږي. هغوي خپله به ډنګوي، ځائے ځائيګے به نۀ ګوري خو لګيا به وي. چې قام په پرېوتو شي نو شاعري ئې په ختو شي. او په خپله په شاعرۍ برېت هم تاوهي او کږه پرې هم تړي. نو دوي ته ګناه نشته په دې ارمان لوئے لوئے خلق د خاورو لاندې شو. افلاطون بابا هم دا ارمان ځان سره خاورو ته يوړو.  هغوي هم خپل خيالي رياست کښې شاعر خوار له هډو ځائے نۀ ورکوو او دا ئې وئيل چې معاشره کښې د شاعر څۀ حاجت نشته. خو داسې ونۀ شوه. معاشرې بيا شاعران وزېږول او شاعرانو بيا ودانه وداني راوسته او معاشره ئې مخ په وړاندې بوتله.

      اوس سوال دا پېدا کېږي چې افلاطون اخر دا ولې غوښتل؟ دا معلومول څۀ ګران کار نۀ دے. افلاطون په رښتيا افلاطون وۀ، هغه د شعر اثر ته د اولس په سترګه کتلي وو او د شاعر په نظر ئې فلسفيانه نظر اچولے وۀ.  هغۀ ته دا معلومه شوې وه. چې شاعر د اولس د جذباتو او احساساتو جوړونکے (معمار) وي. هغه د حقيقت په لټون کښې د کائناتو تل ته ورکوزېږي او هرکله چې څۀ حقيقت ورمعلوم شي نو بې پېسې ټکې ئې اولس ته په خوږو خوږو او پستو پستو تورو کښې وروسپاري. اولس بېدار کړي او چې اولس بېدار شي نو نتيجه ئې هر چا ته معلومه ده. نو دغه وجه وه چې افلاطون  شاعر خوار ته د حاکمې ډلې په غضبناک نظر کتل او شاعر له ئې په خپل ګوندي کښې هډو ځائے ور نۀ کړو او اواز ئې پورته کړو چې په قام کښې شاعران د قام د پرېوتو نخښې وي او دي. خو قام يواځې حاکمې ډلې ته خو نۀ وائي کنه.  دلته په دې خبره بحث نۀ کوو. دا خو هسې په خبرو کښې خبره راووته او د خُلې خوند مو پرې ښۀ کړو. بحث خو د شاعرۍ دے او دا فن خپلول لا په دې فن کښې استاذي څۀ اسان کار نۀ دے. څۀ د خټې ګوګوشتو خو دے نه چې په ټوک ډوډۍ وشي او نۀ دا چې هر سړے پوزه توره کړي نو ګني لوهار شي. ولې په کړاؤ او محنت څۀ نۀ کېږي؟ خو هله کۀ څوک ئې وکړي کنه.

     د شاعرۍ فن صرف د قافيې رديف جنګول نۀ دي بلکې داسې يو څو څيزونه دي کۀ شاعر ئې د خپل تخليق په وخت په نظر کښې وساتي نو د هغۀ شاعري پرې هم کمال ته رسي او هغه هم.  او کۀ نۀ هغه لکه د دوڼه مارو شاعري پخپله کوي او (رطيب) په بل راکاږي نو د هغۀ دې خدائے مل شي او د هغۀ د شاعرۍ هم. د يو شاعر هغه فنپاره غوره ګڼلې شي چې هغې کښې د شاعرۍ ټولې تقاضې مثلاً موسيقي، ژور نظر، د تخيل لوړتيا، جذبات، د ژبې پوستوالے (شائستګي) او الفاظ او معنې پوره پوره په ځائے ځائے موجودې وي.

 

     موسيقي لا د تورو ټنګ ټکور د تخليق په وخت د شاعر د خوږو خوږو اوازونو د تورو هغه ښکلے ترتيب وي. چې د وېنا په وخت يو ساز وي او په غوږونو ډېر خوږ لګي. دا ساز د يو ډول د اوازونو په تورو هم پېدا کېږي او په ښکلي ترتيب هم.

 

     ټي اېس ايليټ د انګرېزۍ يو لوئے شاعر او ناقد ليکي. چې شاعر له ډېره ژوره مطالعه (ژور نظر) نۀ ده پکار. ځکه چې ژوره مطالعه د شاعرۍ نظر ړندوي او جوهر ئې پڅوي. خو کۀ مونږ وګورو نو دا غلطه ځکه ده چې د ايليټ صاحب لويوالے په خپله د دې ثبوت دے چې د هغۀ مطالعه ډېره زياته ده او نظر ئې ډېر تېز دے. بله دا چې په دنيا کښې څومره لوئے او اوچت شاعران تېر شوي دي نو هغوي د فطرت په مطالعه تل تر تله ډوب ګرځېدلي دي او دا ځکه چې شاعر له پکار دي چې هغه د فطرت مختلفو حالتونو  او کېفيتونو ته د فکر په نظر وګوري کوم څيزونه چې د دۀ په مشاهده کښې راځي چې هغې له د ترتيب ورکولو عادت په ځان کښې واچوي. د فطرت هغه نقطې  ښکاره کړي کومې چې د عامو خلقو د نظر نه پټې وي او دا پوهه په ډېر کړاؤ پېدا کېږي. چې هغه د بيلو بيلو څيزونو نه يو شان او د يو شان څيزونو نه بيل بيل خاصيتونه ډېر زر اخستے شي. دا خبرې داسې ضروري دي چې يو شاعر له هم ترې ځان ژغورل نۀ دي پکار ولې چې د دې نه بغېر د تخيل قوت د خپل اصلي خوراک په کوم چې هغه وده مومي، ښېرازه شي، ته نۀ شي رسېدے. ځکه چې د تخيل قوت هيڅ يو شے نۀ شي پېدا کولے بلکې کومه مصالحه چې دۀ ته د خارج نه په لاس راځي دې په هغې د خپل عمل کولو نه پس نوي نوي شکلونه راکاږي.

      د تخيل لوړتيا د شعر هم لوړتيا ده او د شاعر هم. تخيل شاعر د زمانې د ځولنو نه پرانزي،

هغه د ماضي نه صالح اجزا راواخلي او د مستقبل په رڼاګانو کښې ورله داسې غوپه ورکړي چې زمونږ حال پرې ښائسته کړي او د ارتقا تګ ګړندے کړي. کوم چې د شاعرۍ غټ مقصد دے.

 

     اوس ګورو چې اخر تخيل وائي څۀ ته؟ زمونږ ذهن کښې چې څۀ جمع کېږي نو دا د خارج نه د تجربو او مشاهدو له کبله جمع کېږي. هرکله چې دا د معلوماتو پنګه چې زمونږ په ذهن کښې د تجربو او مشاهدو له کبله جمع شي هغې له دوباره په يو نوي شکل کښې ترتيب ورکول او بيا هغې ته د ښکلو او خوږو خوږو تورو جوړه اغوستول د تخيل کار دے. تخيل چې څنګه خپل عمل د خيالاتو په ترتيب کښې کوي هم دغه شان په تورو هم کوي. د فطرت هغه پټې خزانې کومو ته چې د عامو خلقو  پام نۀ وي، شاعر د تخيل په برکت خپلې کړي. فطرت وڅښي. چارچاپېره نظر وځغلوي، خورور خارج راغونډ کړي او د تخيل په زور هغو له داسې ترتيب ورکړي او داسې شکل راکاږي چې عام اولس ته ټول حقيقتونه جوت او برسېره شي او اولس د فطرت په علمونو بختور کړي. سترګې ئې رڼا کړي تيارې وتښتوي او جهان د علم د رڼا په شرابو نشه نشه کړي.

 

     اوس کۀ يو شاعر صرف په خپل لنډ تنګ تخيل ملا تړي او د فطرت د ژورې مطالعې نه ځان ژغوري نو هغۀ ته به ډېر زر دا پته ولګي چې د هغۀ په ذهن کښې د استعارو، کنايو، تشبيهاتو او د خيالونو ډېره لږه پنګه ده او د هغې په هر وخت استعمالولو به نۀ صرف د هغۀ زړۀ موړ شي بلکې اورېدونکي به هم پوزې له راشي او کۀ د هغۀ مطالعه ژوره او نظر ډونګے وي نو د هغۀ تخيل به هم هغه هومره لوړ او اوچت وي او چې هر څومره ئې تخيل اوچت وي هغه هومره به ئې شاعري هم وچته وي.

 

     جذبات د شاعرۍ هغه لړزېدونکے دردېدونکے زړۀ دے چې د هجران شل شپې ترې نه قربان. شاعر چې تر څو خپله فنپاره د جذباتو د شرابو په تالاؤ کښې لامبولې نۀ وي تر هغې پورې په هغه فنپاره کښې کېف، سُرور او مستي نۀ وي. کۀ دې چا سره مينه ښکاره کوي نو پکار دي چې د زړۀ په ژبه ئې وکړي، کۀ د کرکې او نفرت ښودل غواړي نو هر توري کښې دې داسې جذبه واغږي چې اورېدو لا لوستو سره لکه د تُورې غوڅه کوي کۀ د غم وي نو په داسې ډول دې وکړي چې دښمن هم د ځان سره وژړوي او کۀ داسې نۀ وي نو بيا ئې ټول کړاؤ د څۀ حده پورې بېکاره دے. د څۀ حده پورې څۀ هډو بېکاره وي.

 

     د ژبې پوستوالے: پستو پستو تورو سره پاستۀ پاستۀ خيالات هم د شاعرۍ په فن کښې کمال پېدا کړي. پاستۀ ټکي او پاستۀ خيالات په لوستونکي او اورېدونکي ډېر اثر کوي او هم دا وجه ده چې نن سبا د غزل رواج ډېر دے. ولې چې توري هم پاستۀ او خيالات هم پاستۀ، هر څۀ ښۀ دي. د شعر ترتيب وړومبے د ښو تورو چاڼ کول او بيا هغې له داسې ترتيب ورکول چې د شعر مطلب ته اورېدونکي او لوستونکي ډېر زر ورسي او خيالي تصوير د هغوي په سترګو کښې يو په يو وغړېږي. خو په دې کنډاؤ چې ختل څومره ګران دي هغه هومره ضروري هم دي. ځکه کۀ چرې شعر کښې دا خبرې نۀ وي نو د هغې د وئيلو نه نۀ وئيل ښۀ دي. ما مخکښې وئيلي دي چې د تورو په ترتيب کښې د تخيل هم داسې دخل وي لکه څنګه چې د خيالاتو په ترتيب کښې وي. ولې کۀ شاعر د ژبې په ګڼو حصو سور نۀ وي او د شعر په ترتيب کښې ښه په دمه ښکلے او خواږۀ ټکي را نۀ ولي نو تش د تخيل قوت د هغۀ په کار نۀ شي راتلے.

 

     د ټکو او تورو په نظم کښې د قافيې او رديف بندشونه ښۀ او خراب دواړه ډلې شاعران په دې مجبوروي چې هغوي يو داسې تورے استعمال کړي چې هغه خيال ښۀ نۀ ورکوي ولې فرق په کښې دا دے چې خراب هم په هغه تورو صبر وکړي او ښۀ شاعر چې ورپسې څو د ژبې د سمندر تل ته نۀ وي کوز شوے تر هغې په قلاره نۀ کښېني.

      د دې نه دا معلومه شوه چې اول خيالاتو ته ښه په دمه د ښو تورو جامه اغوستول بيا تلل او چاڼ کول. دا کتل چې شعر معنيٰ ورکوي او کۀ نه او کۀ نۀ ورکوي نو کسر معلومول او چې کسر معلوم شي نو کټ کُوټ په کښې کوي.  څۀ د قرآن ټکے خو نۀ دے چې بدلول ئې ګناه ده.     د الفاظو متعلق ابن خلدون يو لوئے فلسفي ليکي د ليک هنر خواه کۀ هغه نثر وي يا نظم په الفاظو باندې وي. په معنيٰ هرګز نۀ وي. معنيٰ د الفاظو تابع ده. او اصل  الفاظ دي. معنيٰ د هر سړي په ذهن کښې د مخکښې نه موجوده وي. د دې دپاره د څۀ هنر د حاصلولو حاجت نشته او کۀ څۀ ضرورت شته نو صرف دومره چې هغه معنې په کومو الفاظو کښې استعمال کړي. الفاظ داسې وګڼه لکه پيالۍ او معنيٰ داسې وګڼه  لکه اوبۀ. اوبۀ کۀ د سرو يا سپينو يا د خټو په پيالۍ کښې واچولې شي نو د اوبو په ذات کښې څۀ فرق نۀ راځي. ولې د سرو يا د سپينو په پيالۍ کښې ئې قدر زياتېږي او د خټې په پيالۍ کښې ئې قدر کمېږي. هم دغه شان د معنيٰ قدر د يو ماهر او فصيح په بيان زياتېږي او د غېر فصيح په ژبه کمېږي او هسې هم ژبه د بنيادم شعوري عمل دے. پخوانو خلقو به خبرې په اشارتونو او په نخرو پېښو کولے خو چې ورو ورو عقل پخېدو نو ژبه پېدا کېده او چې څومره څومره عقل او شعور د ارتقا پړاوونه وهل هومره ژبې هم ترقي کوله او ځکه نننۍ شاعري شعوري او فکري ده او کۀ ياران هر څۀ هر څۀ وائي خو زۀ به ورته وايم چې:

     (شاعري په خپل زور دا دنيا ورانوي او نوې ودانوي.)

(د مردان کالج د شفق مېګزين کال ١٩٥٨ څخه)                          




د ادب کار په کومو کسانو پوره؟
                     پروفېسر ربنواز مائل 

    
د ادب غوندې تخليق کاري لکه چې په بلې يوې شعبې کښې هم نۀ وي لکه چې له لږ نه ډېر څۀ بېخي ډېر څۀ او بېخي بېخي ډېر څۀ بله کومه يوه شعبه پېدا کولے شي. وجه ئې په سل ډوله ظاهره ده چې دا تخليق کاري په خپل فطرت کښې مرکب کېدۀ لري له هر دوېم شي سره کۀ څۀ هم هغه بېخي مادي وي بېخي خيالي وي لا بېخي ورائي هم ځکه چې په تخليق کښې خوږلت هم زيات وي او لکه چې علمي مضمون ئې هم د افسانې غوندې خوند په ځان کښې ځائے په ځائے لري.

 

     په بل اړخ به د بالا خبرې نور وضاحت هسې وکړم چې مخصوص خلق و دې تخليق کارۍ ته هسې جوړ وي چې له يوۀ شي نه هغه د ډېرو شيانو د جمع کولو دغسې ذهنونه لري چې د يوۀ ننداره پرې ښکلې کېږي هم او د جمع غوندې د ډېرښت صورتونه هم لري.

      په ادب کښې افسانه او ناول په هر ګام د دغه خبرې ثبوت و مونږ ته په لاس راکوي چې افسانه لا ناول په يوۀ کردار باندې مبني نۀ شي کېدے او هم دغسې په يوې واقعې باندې مبني هم نه. د تجريدي لا علامتي افسانې خبره دلته نۀ کوم چې هغه دغسې نزدې صورت و شعور ته نۀ لري چې ټوله به په اسانه په ځان کښې واخلي. ناول خو هسې هم له دغه صورت نه ماورا وي چې د لوئے کينوس شے وي چې د قصې پېنټ کول ئې پوره پرې راځي. لنډتون نه د هغه نوم دے او نۀ ئې د بيانيې يو واضح او موثر شکل ګرځي. خېر بيرته به اصل خبرې ته راشم چې افسانه او ناول د موثره او واضح بياني شکل غه مدام ډېر کردارونه هم لري او ډېر واقعې هم يعني:     خوند د ژوندانۀ دے له کثرت نه

زما د يوې مصرعې په مصداق.

 

     په بل اړخ به دا ووايم چې د نړۍ تر ټولو نه د ستر ناول نګار ليوټالسټائي تاريخي ناول جنګ او امن War and Peace چې په ډېرو کردارونو او په ډېرو واقعو باندې مبني غوندې ليکل شوے دے هسې صورت د خپل تشکيل لري چې هر باب لکه وړوکے يو ناول وي په خپلو کردارونو او واقعو مشتمل او بيا دغه ټول بابونه په خپلو ناولونو سره د دغه لوئے ناول شکل ګوا مومي چې مونږ ئې د جنګ او امن په نامه سره پېژنو.

 

     اوس د خبرې د نور اوږدولو دپاره به ارومرو دا هم ليکم چې دا ناول ټالسټائي هسې د خيال په ځانګو له ځنګېدو نه نۀ وۀ ليکلے بلکې د نپولين بونا پارټ د وخت تاريخونه، يادداشتونه او هغه هر څۀ چې په دا اړه ور ملاوېدے شو هغه ئې لوستي وو او بيا ئې تر مودو غور او فکر هم ورباندې کړے وۀ هله ګوا بيا دغه ناول ئې په وجود کښې راغلے وۀ.

      زۀ وايم د ادب کار لا د ادب دغه د تخليق کارۍ کار په همه کسانو کله پوره وي په خصوصيت سره په هغو چې درې حصې خو لابئنګ، تعلقات سازي، ګروپ سازي او نور دغسې ډېر څۀ کوي او په يوه حصه کار پخپله او د خپلو حواريانو په ذريعه د ځان د کار ترانې وائي. چې په دې دود لکه په زړو کښې چې واقعي اخري لوئے شاعر کاظم خان شېدا او څۀ نور د ستائنې کسان شته خو بيا راوروسته زمونږ تر پېړۍ پورې د بدنامۍ تر حده اکثره د ادب ډېرو معروفو کسانو هم درې حصې کار کړے دے او ځان ئې ډېر ځلولے دے چې ئې په  يوه حصه کار  هريړې ئې بيا د خميره ګاؤ زبان عنبري جوامودار په قيمت خرڅې کړي دي.     د ادب په اړه د لوئے شخصيت د لافاني شخصيت مثال خو ما له ليوټالسټائي نه اول خپلو لوستونکو ته وړاندې کړو چې دا دومره کردارونه، دا دومره جنګ او دا دومره واقعې چې ئې په يو ترتيب کښې راوستې نو پخپل فکر کښې به ئې هم جمع څۀ څۀ او د کومو درجو وو نو..

  
شاعر د قلم نه کار اخستے دے
 سليم راز

      اې مهره په غزل به پوهه نۀ وۀ      څۀ کمے به خامخا وۀ افلاطون کښې

     هغه کمے نور هيڅ نۀ وۀ بې له دې نه چې د يونان دغه ستر ذهن او په خپل ځان کښې اکادمي شخصيت د شاعر د سماجي منصب او د شاعرۍ د اعلٰي مقصد او افادي اړخ نه خبر نۀ وۀ.  بل شايد هغۀ چې کوم شاعران کتلي او لوستلي وو خيال پرست او معاشرتي ژوند نه مرور او مفروران وو ځکه شاعرۍ ته ئې د ذهني عياشۍ نه زيات اهميت نۀ ورکولو او هم په دې سبب ئې شاعر د خپل جمهوريت نه بهر ايستلے وۀ. اګر چې افلاطون په خپله هم شاعرانه تخيل لرلو او په قول د يو معروف ترقي پسند نقاد مجنون ګورکپوري:

 

( افلاطون د ژوندون هره مسئله د مابعد الطبيعات په رڼا کښې حل کړې ده ځکه فنون لطيفه ته ئې هم په٩ دغه نظر کتلي دي او د هغۀ د مابعد الطبيعات روح روان د هغۀ نظريۀ تصورات  دے. تاريخ جماليات.مجنون ګورکپوري)

     هم د دې فاضل نقاد وېنا ده چې:

     ( ارسطو فنون لطيفه د تاريخ نه زيات اهم ګڼي او هومر د بروټس نه برتره هستي مني...)

     د قديم يونان د سقراط نه راواخله تر مارکس او بيا تر ننه چې څومره مطالعې او فلسفې وړاندې کړې شوې دي. په هغو کښې فنون لطيفه باندې زيات بحث شوے دے. خصوصاً شاعرۍ ته زيات اهميت ورکړے شوے دے. دا رنګ د ادب تاريخ ډېر مثالونه لري. چې په سماجي بدلون کښې ئې د بنيادي نوعيت کردار ادا کړے دے او د دنيا د سترو انقلابونو فکري قيادت ئې کړے دے. ځکه مونږ شاعري او ادب د جمالياتو د  اهمې موضوع سره سره د معاشرې او د انسان د فکري ارتقاء لازمي برخه ګڼو او د مارکس دې رائې ته احترام او فوقيت ورکوو چې:

 

     وجود د شعور تعين کوي او ماحول سره زما تعلق زما شعور دے.

 

     په دې حواله سماجي شعور د سماجي وجود عکاسي کوي او ادب زمونږ د سماجي شعور يوه ښائسته، بهترينه او رښتينې حصه ده. او د سماجي شعور د اظهار يوه موثره وسيله او ذريعه ده. نو ځکه په فکري او فني لحاظ د شعر و ادب تعريف کۀ هر څۀ وي او هر څنګه وي يا هر څومره متنوع او يو بل نه مختلف وي خو د موضوع او معروض په تناظر کښې دې نه بهتر تعريف او جامع تشريح بله نۀ شي کېدے چې شعر زمونږ د جمالياتي حس او سماجي شعور يو فني اظهار دے او شاعري په مجموعي توګه د حسن او صداقت پېمانه او آئينه ده. چې په قول د مجنون ګورکپوري د ماضي يادګار د حال آئئنه او د مستقبل اشاريه ده. چې د خپل عصر او خپل اجتماعي نظام عکس هم وي او د هغې نه ماوريٰ هم. ګني انقلاب او ترقۍ کښې مددګار نۀ شي ثابتېدې.

      چونکې ادب په معاشرتي ژوند کښې تخليق کېږي نو ځکه يو داسې سماجي عمل بللے شي چې د معاشرې نه اثر اخلي او په معاشرې اثر انداز کېږي. مهر اندېش هم د خپل چاپېرچل او خپل عصر ژور احساس او شعور لري ځکه په شاعرۍ کښې ئې د حسن و عشق په حواله د رومانيت د تېزو چپو او چپاوونو باوجود د ژوند تراخۀ حقيقتونه د غالبو عناصرو په طور خپله موجودګي ثابتوي. چې د حقيقت نګارۍ د اسلوب غمازي کوي. د شاعرۍ مطالعه ئې دا ښيي چې شاعر د ساده حقيقت نګارۍ نه تنقيدي حقيقت نګارۍ طرف ته خپل سفر جاري ساتلے دے. ځکه ترقي پسند رجحانات ئې د تخليقي عمل حصه ګرځېدلي دي او هم په دې سبب د تاريخ په جبر کښې د اختيار وسله د لاسه نۀ غورځوي او په جار وائي چې:

     وخت کۀ رانه ژبې قېنچي کړي دي      مونږه شاعرانو د قلم نه کار اخستے دے

 د خپل ژوندي احساس او تنقيدي شعور اظهار داسې کوي:

چې مو شعور ته بند تړي زمونږ فکرونه تړي     وخت به ترکومه راويښ شوي ضميرونه تړي

 شاعر خپله منصبي ذمه واري پېژني او په خپلو همعصرو غږ کوي چې:

ملګرو ځئ چې لے په لے ورپسې ښۀ وګرځو        چې د دې سيمې نه چا کوم پله اختر وړے دے        

 مهر اندېش د خپل احساس شدت او د وخت د ستم ظريفۍ عادت ته داسې اشاره کوي:

     مهره څنګه ورته ووېم لوپټه دې څۀ کړه        زما د وُلو نه په خپله چا څادر وړے دے

 هغه د خپل ماحول او حالاتو آګهي لري او دغه آګهي د تخليقي تجربې حصه ګرځوي لکه:دې دور کښې د شپو ورځو معنې دې ورکې شوې سحر کښې تيارۀ کېږي او ماښام کښې رڼا کېږي

او دغه تخليقي تجربې ئې په مزاحمتي انداز کښې د تجربې تخليق صورت مومي لکه:

      په هره ساه کۀ د ارمان د ترخو زهر ګوټم      خو بيا مې هم په هر ډګر د ژوند ټپه کړې ده

    

 خو دا مزاحمتي تخليقي عمل ئې د غزل نه زيات په نظمونو کښې جوت او متحرک دے. هم په دې سبب نظمونه ئې د شخصيت د اقرار او د فکر او عمل د اظهار مکمل عکسونه دي. خصوصاً احساس، کباړي، سوال، مرګ دې پړده دے او هغه ظالم خلقو له ستنې وهي. وغېره.

 

     په دې نظمونو کښې زمونږ د معاشرتي ژوند هغه خرابۍ او بيمارۍ په ګوته کړي شوي دي چې انسان ئې ذليل کړے او رسوا کړے دے. دا هغه نظمونه دي چې نۀ يواځې د معاشرې بدرنګۍ او بدنظمۍ بربنډوي او غندنه ئې کوي بلکې لوستونکي او اورېدونکي ترې متنفر کوي او د احتجاج او بغاوت بڅري ئې په زړونو او ذهنونو کښې کري. او بېن السطور کښې د دې نظام د بدلون فکر رازرغونوي چې انقلابي رجحانات راپېدا کوي او سماجي بدلون ته ئې پاروي ځکه زماپه نزد دا قسم شاعري د انقلاب تمهيد ثابتېږي.

 

     هم دا هغه د بېدار ذهن، ژور احساس او سماجي شعور شاعري ده چې انقلابي ذهنونو ته قوت، حرارت او حرکت بخښي او د عمل په لاره ئې فکري رهنمائي کوي.

 

     د هېئت تر مخه دغه نظمونه په مجموعي ډول ټول په خپل تکنيک کښې يو ډرامائي رنګ او آهنګ او افسانوي سوچ او اپروچ لري. چې د حسياتي تجربو حامل د شاعرانه تجسس، ښکلا او د مفکرانه لمس صداقت ئې ماهيتي روح په کېفياتي او ماحولياتي حواله موجود او مشهود ساتلے دے او په فنشنګ ټچ ئې عروج ته رسولے  او په شان د سواليه نشان ئې د لوستونکو او اورېدونکو په ذهنونو کښې لکه د تېرۀ غشي نېغ ټومبلے ودرولے دے. څۀ نه چې د شاعر د فکري بلوغت، فني بلاغت او نظري قامت او استقامت پته لګي. دا ټول نظمونه کۀ يو طرف ته زمونږ د پسمانده سماجي ژوند عکاسي او ترجماني کوي او د غربت، بې روزګارۍ، بيمارۍ، مجبورۍ، لاچارۍ، محرومۍ او مظلومۍ لفظي تصويرونه او صوتي پيکرونه دي چې زمونږ د طبقاتي سماج، معاشي ناهموارۍ، جاګيردارانه باقياتو، سرمايه دارانه استحصالي نظام او د حکمرانو طبقو د عياشيو او بدمعاشيو په نتيجه کښې د ظلم، جبر او تشدد د ماحولياتي آلودګيو په فضا کښې د ژوند د تذليل تضحيک، بې حرمتي او د انسانيت د بې توقيرۍ مسخ شوي لاشونه د حال په ژبه ګويا دي او هر نظم د دې عهد لويه بدبختي او الميه بيانوي نو بل طرف ته د شاعر د حسي تجربو په فنکارانه کمال د تخليقي تکميل بهترينې نمونې دي. چې د هغۀ د فنکارانه خلوص، ملي درد، ويښ ضمير او روڼ شعور ګواهي ورکوي.

 

     عرض دا چې مهر اندېش په حېث د شاعر او فنکار په سماجي ژوند کښـې خپله موجودګي ثابته کړې ده او د خپل عصر د تقاضو مطابق ئې په خپل فن کښې په شعوري توګه د اولسي مسائلو نشاندهي کړې او خلقو ته ئې پوهه او آګهي بخښلې ده. چې د شاعر د طبقاتي حېثيت او سماجي شعور سره سره ئې د هغۀ مزاحمتي رويه او په ادب کښې د مقصد او منصب نظريه هم واضحه کړې ده. مهر اندېش د شېخ فريد په مسلک عمل نۀ دے کړے او خپله خُلۀ ئې خاموشه کړې نۀ ده او لکه د قلندر مومند ( زۀ تنقيد خو به کومه ) ئې خپل رهنما اصول ګرځولے دے او هم د دغې تنقيدي شعور په رڼا کښې وائي چې:

 

     په کومه خُلۀ د پښتنو د حق خبرې کوئ تاسو د سترګو لګېدو چا سره څۀ پرېښي دي

 

     مهر اندېش د خپل تنقيدي شعور په حواله د خپل مرام او منزل نه خبر دے. د مزل لارې او سمتونه پېژني ځکه هغه د طرفدارۍ په معنٰي او مفهوم پوهېږي او د خپلې طبقې او نظريې دوست دښمن هم پېژني. هغه ملګرتيا هم کلکه او څرګنده کوي او د لاتعلقۍ او بېزارۍ غږ هم اعلانيه کوي. هسې هم په يوه طبقاتي معاشره کښې د شاعر اديب او فنکار کردار هم طبقاتي وي. هغه غېر جانبدار پاتې کېدے نۀ شي. ځکه چې په داسې ناهمواره معاشره کښې د غېر جانبدارۍ اعلان د خوف او منافقت نه علاوه بل څۀ مفهوم نۀ لري.

 

     مهر اندېش هم د رڼا او تيارې، د مظلوم او ظالم، د نادار او بادار  او د امن او جنګ په مينځ کښې خپل ځان غېر جانبدار نۀ دے ګڼلے او په شعوري توګه ئې په خپل ليک او تخليق کښې خپله جانبداري ثابته کړې ده او کۀ داسې نۀ وي نو حرکت او مزاحمت به څنګه وشي، جمود به څنګه ختمېږي او بدلون به څنګه راځي.

 

     د مهر اندېش د شاعرۍ خلاصه، مرامنامه او مرکزي نکته هم دا ده چې په خپل دې شعر کښې ئې په وضاحت او فصاحت سره بيان کړې ده:

      په دې تکل چې به رڼا شي د ژوندون تيارو کښې  څومره درانۀ پيټي تړم د امېدونو سره

     دا شعر د شاعر د تکل او عزم نشاندهي کوي. څوک چې تيارو سره په جنګ کښې د رڼا راوستو مبلغ او مبارز دے. د سماجي بدلون په جدوجهد کښې مصروف د يو نوي نمر او سحر په اراده د يو غېر طبقاتي سماج او غېر استحصالي نظام د قيام دپاره ئې خپل فکر او فن وقف کړے  د امېدونو په لښکر کښې مخ په وړاندې روان دے او ډېر په ځائے وائي چې:

 

     وخت کۀ هر څو راله احساس د محرومۍ راکوي خو يو امېد دے چې ځلا د زندګۍ راکوي

 

     د دې مجموعې زياته برخه يقيناً چې په غزلو مشتمل ده او د غزل اکثر شعرونه هم د ښځو سره خبرې کولو په زمره کښې راځي خو د کتاب مجموعي تاثر هم دغه دے. کوم چې ما بيان کړو. ځکه د کتاب په نوم شعر تصوير د جانان لږ شان معترض يم. دا په کتاب کښې شامل د يو نظم عنوان دے او هغه ځائے کښې بېخي صحيح او موضوع سره موزون او مناسب دے خو د کتاب د فکر او نظر او د مجموعي تاثر سره هيڅ مناسبت نۀ لري. چې فقط د يو نظم نمائندګي کوي او د شاعر فکري مېدان محدود او مسدود ساتي. ځکه چې شعر ئې فقط تصوير د جانان نۀ دے. بلکې د سماجي ژوند او کائناتي ښکلا رنګ او آهنګ لري. د بدلون او نوي سحر شعور لري او د راتلونکي وخت د يو ازاد، مترقي او خوشحال انسان زېري لري.

      د کتاب تنقيدي جاج دا ښيي چې د غزل شاعري ئې د اخوا دېخوا کتو باوجود د ښکلو د تعاقب شاعري ده او د نيم بلوغت د جذباتي کېفيت نمائندګي کوي چې د تفريح طبع يو لاحاصل مشقت خو معلومېږي او بل طرف ته د نظم شاعري ئې سنجيده او د فکري بلوغت شاعري ده. چې پکښې د  جمالياتي حسياتو په رڼا کښې سماجي شعور خپله څهره ښيي او د شاعر د حقيقي شخصيت اظهار کوي. يعني غزل نه ئې نظم زيات قوي، موثر او معتبر دے او په بهتره توګه د شاعر د فکر او نظر  نمائندګي کوي. هم دغه نظمونه به ئې ژوندے او ياد ساتي. په نورو ټکو کښې د دې مجموعې د نظم بالغ نظره شاعري د شاعر د خيال، نظر او عمل د يو والي او فنکار شخصيت د کره والي شاعري ده او په حقيقي معنو کښې د فکري او فني خلوص او نظري ديانت عکس او نقش لري. چې د شاعر وقار او اعتبار ئې قائم ساتلے دے او د يو کمټمنټ شاعر ئې ګرځولے دے. ځکه خپل ضمير، خاورې او اولس ته ئې سر هسک او سترګې وچتې دي. شاعر واقعي د قلم نه کار اخستے دے. 

♣♣♣

خوشحال او هنر                      ډاکټر سيد چراغ حسېن شاه 

     د يوې ژبې ستر شاعر او مفکر هغه دے چې د خپل وخت او زمانې نه مخکښې پېدا وي. د خپل قوم په مستقبل ئې نظر وي. همېشه د قام د پرمختګ او د ترقۍ سوچ فکر او غم کوي. هغه پېښې چې تر هغه وخت د افلاک په پړدو کښې پټې وي د هغو عکس د دې شاعر د ادراک په پړدو باندې ښکاره وي. د دۀ جائزې تجزيې او نتيجې صرف هوائي خبرې نۀ وي،  مستقبل کښې پېښېدونکو واقعاتو صحيح پېش ګويانې وي.

      خوشحال خان په يو داسې پښتنه معاشره او زمانه کښې زېږېدلے وۀ چې په هغې کښې هنرمن او کسبګر بنيادم ته به په سپک او بې قدره نظر سره کتلے شو. اصل نسل، ذات پات او مال دولت او سماجي مرتبه د افتخار او د وياړ سبب وه او تر ننه دا حال دے. د هغې زمانې اشرافيه طبقې کښې يا خو مذهبي خلق وو او يا جدي پشتي جاګيرداران. د دوي په کلهمو پېداواري وسائلو قبضه وه.  چې د کلې، دستار، جاګير، دولت، وسلې، افرادي طاقت او نور استبدادي او استعماري ذرائعو سره به ئې د کمزورو هنرمندو خلقو استحصال کولو. عن چې کسبګر او فنکار بنيادم به کمينه او رذيل ګڼلے شو او د معاشرې د درېمې درجې ښاري به وۀ.

     خوشحال بابا په خپله جدي پشتي جاګيردار وۀ او د هغې زمانې د حکمران ټولي سره ئې ډېر نزدې تعلق هم لرلو. د شاهي دربار اميرانو سره ئې ناسته پاسته وه. د مغل امپريلزم (استعماريت) د عروج دور وۀ.. شاه جهان ١٦٢٧-١٦٥٨ او د اورنګزېب په شان عظيم بادشاهان د هندوستان په تخت ناست وو. ملک په ظاهره خوشحال او خودکفيله وۀ. خو دننه دننه ئې ډډ خوړلے شوے او وروست شوے وۀ. معاشره د صدو نه په يو ځائے ولاړه وه. د مودو نه ډنډ اوبو په شان پکښې جراثيم او بد بوئي پېدا شوې وه. د مينې او د محبت لافاني يادګار تاج محل پکښې جوړېدلو خو د دې جوړونکي او دې کار دپاره خپله خوله او وينې بهيونکې هنرمند مزدورکار او ګلکار سپک او بې قدره وو. د کلې او د دستار خاوندانو نه د خپل پاک نبي (ص) دا ارشاد هېر شوے وۀ چې کسب کوونکے د الله تعالٰي دوست وي. په داسې د پلار نيکۀ په شجرو او سلسلو مست او مال او دولت مئين معاشره کښې د يو شاعر دا وېنا ډېر وزن او ارزښت لري. دا روشن خياله او ترقي پسند شاعر وائي:

 مټ په هنر کا هنر په کار دے            مور پلار به څۀ کړې هنر مور پلار دے

     فخر په زر مۀ کړه په ښۀ پدر مۀ کړه     فخر په دا کړه کۀ هنر دې يار دے

      دې بانديني شعر کښې شاعر حسب نسب او مال دولت د فضيلت او د وياړ باعث نۀ ګڼي بلکې هنر د هر څۀ نه افضل او بهتر بولي. داسې يو بل شعر کښې سماجي او حکومتي مرتبه او برتر نسل دواړه رد کوي او صرف د معاشرې د فرد هغه جوهر چې هنر ورته وائي ستائي:     کۀ په اصل دے سيد وي شهزاده وي         چې  هنر ورسره نۀ وي مۀ ئې ستايه

     کم همت او ارام طلبه بنيادم د قسمت او د تقدير نه ګيله من وي. خو ستر خوشحال خان هنر ته په بخت، قسمت او تقدير باندې فوقيت ورکوي.

      کۀ طالع او هنر دواړه سره کېږدي        زۀ خوشحال به پکښې ونيسم هنر

     د علم سره چې عمل او چل ګډ شي نو بيا ورنه هنر يا فن جوړ شي. زما په خيال تش علم د خبرو.. سوچونو او تصوراتو نوم دے.  د عمل نه بغېر د علم حقيقت دا دے.

 

     په خالي قيصه به نۀ رسي ترګامه              څۀ حاصل کۀ بوعلي شي په قيصو

 

     علم کل دے او فن يو جزو، دين د علم نوم دے او تصوف د هنر، شريعت علم دے او طريقت يو فن، د پخوا زمانې  روحانيت د دې علم نوم وۀ چې وړاندې ئې تعريف وشو او د نن ماديت د هنر، د عمل او د سائنس نوم دے.  چې د فطرت د قوتونو د تسخير اسباب پېدا کوي. داسې هنر د اسبابو او د وزرو د اصول علم دے.

 

     علم او فن کښې فرق په دې مثال واضحه کېږي چې پخواني يونانيانو د اېټم باره کښې څۀ لږ ډېر علم لرلو خو دوي اېټم بم نۀ شو جوړولے. نن چې اېټم بم جوړ شو نو دا د علم نه زيات د هنر د ترقۍ برکت دے.

      خوشحال خان د کيميا علم هم په هنر کښې شمېر کړے دے.  پخواني زمانه کښې به کيمياګرو د مختلفو دهاتونو د يو ځائے کولو نه کيميا جوړوله. خو نن د اېټمي دور په برکت دا سرۀ زر د درنګونو، غرونو او سمندرونو نه تر لاسه کېږي.     په دنيا کښې به يو يو وي           چې هنر ئې د کيميا زده د خوشحال په نظر کښې د هنرمند مطلب     سوال دا پېدا کېږي چې خوشحال خان د هنرمند نه مطلب څۀ اخلي؟ مثلاً توره وهل او توره کول د شجاعت خصلت سره تړلي خاص هنرونه دي.     چې څرګنده سربازي کاندي په تورو        زۀ خوشحال خټک تر داسې هنر ځار شم

په هغه هنر کښې ټينګ اوسه خوشحاله      هر هنر چې سپاهي لري په زړۀ کښې

 

خوشحال د تورې جوړونکے نۀ وۀ خو توره کونکے او توره وهونکے ضرور وۀ خو دې سره خوشحال د استعمال سره سره د دې د جوړولو تجربه هم لري. چې د اصل فولادو نه جوړېږي او داسې د ښې تورې د جوړولو چل او هنر هم ښيي.

 

     له اصلي فولادو هله تېغ رغېږي           په وار وار چې ځنې لاړ شي اوسپنخړي

 

د خوشحال خان په نظر کښې ټول انسانان يو برابر دي. دوي کښې صرف د کسب، عمل، خوئي او د هنر په بنياد فرق دے.

      سړي په اصل سره يکسان دي      کۀ چواړي دي کۀ بادشاهان دي     فرق ئې په فعل يا خوئ هنر وشۀ      ځکه دوي هسې سره شان شان دي

     خوشحال خان دستار نامه کښې د شل قسمه هنرونو او د فنونو ذکر کړے دے.

 

     (١)هنر د ځان د معرفت (٢)د علم چې کسب کمال بالۀ شي (٣) هنر د خط چې لازم ملزوم د کسب کمال دے (٤) هنر د شعر چې پېرو د علم دے (٥) هنر د تيراندازۍ دے(٦) هنر د آب بازۍ (٧) هنر د اسپ  تازۍ (٨) هنر د ښکار (٩) هنر د شجاعت (١٠) هنر د سخاوت (١١) هنر د معاشرت (١٢) هنر د اولاد د تربيت (١٣) هنر د تاديب د خدم او خشم (١٤) هنر د اسباب د معيشت (١٥) هنر د زراعت دهقانيت (١٦) هنر د تجارت (١٧) هنر د تحقيق د نسب (١٨) هنر د علم موسيقۍ (١٩) هنر د نرد شطرنج (٠٢) هنر د تصوير د نقاش

 

     د خوشحال ځنې هغه ګډوډ اشعار چې د هنر توري پکښې راغلي دي.

      چې څرګنده سربازي کاندې په تورو        زۀ خوشحال خټک تر داسې هنر ځار شم     په هغه هنر کښې ټينګ اوسه خوشحاله      هر هنر چې سپاهي لري په زړۀ کښـې     پلار نيکۀ مې هم د ښکار هوس وۀ کړے      دا هنر دے په ميراث کښې مونږ راوړے     کۀ هوس د باز د ښکار لرې پسره          خبردار ئې شه له عيبه له هنره     کۀ د تورې کۀ د ښکار دا دوه هنره       راته پاتې له ابا دي له پدره     په هر کار کښې ئې حکمت هنر حاصل شي چا چې ښۀ په لاس نيولے چار د ښکار ده

     څو په توريو، په توبريو په نېزو شي     صد چندان شي په تدبير په هنرونه

 

وسله : هغه وسله چې د خوشحال خان په وخت مروجه وه او خوشحال ئې ذکر کړے دے. دا وه توره، ډال، ټوپک، زغره، لينده، غشے، نېزه، کټارۍ، خنجر، چاړۀ، جمدر، منجنيق، شمشير وغېره.

      منجنيق د هغې زمانې اهمه وسله وه. خوشحال بابا د دې ذکر کړے دے:

     په هر لور مې غورځوي په سر لکېږم       زمانې کړم لکه سنګ د منجنيق

 

دې کښې ټوپک داسې وسله وه چې د خوشحال بابا په وخت هيله د فرنګستان له لوري متعارفه شوې وه. خو ښکاري چې زياته د ښکار دپاره پکار راوستلې شوه.

 

     څو په غرۀ په صحرا ګرځي ښکار د سوو کا  په ټوپک سره په غرۀ د غرڅنو کا

 

     خو عسکري نظام کښې د دې عمل دخل دومره اهميت نۀ وۀ حاصل کړے.  دستار نامه کښې ليکي د ټوپک ښکار له فرنګستانه اوس په دا اخر پېدا شۀ. د ماهي ښکار د صياد دے ښکار چې د اهل حرفت د روزګار عالم ښکار دے لکه په دام په جال مرغونه نيول، دا صيادي د قديمه لا د آدم د وخته ده. په دا اخر چې د ټوپک ښکار پېدا شۀ. دا هم بد ښکار نۀ دے. فن فنون پکښې ډېر شته.

 

خوشحال خان  او د دۀ هم عصر فکر او ايجادات

 

     د خوشحال خان زمانه د 1613 نه تر1691 خوره ده. دا وخت هندوستان کښې د عظيم مغل حکمرانانو بادشاهي وه.  خو اصل کښې د مغلو د بادشاهۍ او د مسلمانانو د تهذيبي زوال هم د دغې خودکفيله دور نه پېل کېږي. سبط حسن خپل کتاب ( پاکستان مين تهذيب کا ارتقاء)  کښې ليکي. ترجمه: د مغلو عسکري نظام وروست شوے وۀ... مونږ ته د مغليه تهذيب د زوال اسباب هم دي خودکفاله معاشرې کښې لټول پکار دي. چاته چې د ايجاد او د اختراع ضرورت هم نۀ پېش کېدو. هغو آلاتو او اوزارو کښې لټول پکار دي چې د صديو نه تبديلي پکښې نۀ وه راغلې. داسې اردو ډائجسټ د جنورۍ ٢٠٠٨ ګڼه کښې خپل يو مضمون ( دل هوتا هے سيپاره) د رضي الدين سيد کښې د هندوستان د مغلو هم عصره يو بل د مسلمانانو تهذيب عثماني خلافت باره کښې ليکي د دوي جنګي طريقې د صديو پخوانې او زړې شوې وې او دوي دا ټولې د جنګ اسلامي فن طريقې ګڼلو يا سبب پرېښودو دپاره تيار نۀ وو.

     د خوشحال بابا وخت په يورپ کښې د سائنسي ايجاداتو او نوي اختراعاتو دور وۀ. د صنعتي انقلاب پېل شوے وۀ. مشهور سائنسدان کوپرنيکس د خوشحال بابا نه مخکښې تېر شوے وۀ.  خو د جديد سائنس باني ګليلو تقريباً د خوشحال بابا هم عصر وۀ. د ګليلو د دوربين د ايجاد نه پس د کهکشان رازونه فاش کېدل شروع شو.  لاندې د هغو سائنسي او د ميکانکي ايجاداتو ذکر دے چې د خوشحال تر وخته يا د دۀ په زمانه کښې د يورپ خلقو ايجاد کړي وو.

 

1) چاپه خانه يو جرمن جوهان ګوټن برک په ١٤٥٦ کښې ايجاد کړه. دا وخت هندوستان کښې د لودهي پښتنو حکومت وۀ. پرتګېزيانو اول ځل ١٥٧٧ کښې د هندوستان په ګوا ښار کښې چاپه خانه ولګوله. خو نور هندوستان کښې د نولسمې صدۍ راهسې د چاپه خانې رواج نۀ وۀ. د هندوستان د ټولو نه روشن خياله بادشاه اکبر هم د چاپ خانې د لګولو مشوره په دې رد کړه چې يو خو د مطبوعه کتابونو خط خراب وۀ او دوېم دې سره به د خوش نويسو روزي ووهلے شي. واسکوډے ګاما هم اول ځل د لوديانو پښتنو په دور کښې د هندوستان په زمکه پښه کېښوده. د دې نه مخکښې کولمبس ١٤٩٢ کښې د امريکې نوے براعظم دريافت کړے وۀ.

 

2) لويو لويو سمندرونو کښې د بحري جهازونو بادشاهي د عربو نه پرتګېزو لاس ته کړې وه او د بادباني جهازونو ځائے اوس دخاني او ډيزل انجنونو ونيولو. چې د رابرټ بوائل دريافت کړي د ګېسونو د دباؤ قانون د دې ايجاداتو د بنياد  باعث وګرځېدو.

 

3)   نيوټن هم دې زمانه کښې د کشش ثقل قانون دريافت کړے وۀ.

 

4)  خوردبين ١٥٩٠ دوربين ١٦٠٨ ترماميټر ١٦١٣ بېروميټر ١٦٦٣ هوائي پمپ ١٦٥٩ پنډوليم سره کارکونکے د دېوال ګړۍ ١٦٥٨ او بحري جهازونو کښې په کار راتلونکي په سوونو آلات او اوزار هم دې زمانه کښې ايجاد شو.

 

5) هم دې زمانه کښې هندوستان ته د بيلو بيلو يورپي ملکونو تاجران او پادريان راتلل شروع شوي وو چې پکښې د هالېنډ، انګلېنډ، فرانس، ډنمارک او د سويډن خلق وو. شاهي دربار ته د پرتګالي پادريانو راتلل ١٥٨١ نه شروع شو. سر تامس رو ١٦١٥ کښې د جهانګير بادشاه د ملکي نور جهان علاج وکړو او مراعات ئې تر لاسه کړل. هغۀ بادشاه ته يوه ګړۍ تحفه کښې وړاندې کړه. چې بادشاه ورته د وړو هلکانو د لوبو د ګوډاګي هومره اهميت هم ور نۀ کړو.

 

خوشحال خان د مغلو د حکومت يو جدي پشتي منصبدار وۀ د دربار بادشاه او اميرانو سره ئې ډېر نزدې تعلق وۀ.  دۀ به ضرور دې يورپي تاجرانو، پادريانو او ډاکټرانو سره ليدل کتل او خبرې اترې شوې وي. او دا نوي ايجادات نوي تصورات او د بدلېدونکي دنيا نوي رنګونه به د دۀ د نظر نه تېر شوي وي. خو افسوس چې يو عبقري او د رسا ذهن لرلو باوجود دې ايجاداتو، تصوراتو، افکارو او فلسفو ته اهميت نۀ ورکوي. د چاپه خانې ذکر نۀ کوي او نۀ ئې دې نوي ايجاد ته خيال شوے دے. البته هغې زړې خوش خطۍ او د دې لوازماتو باندې زور ورکوي. د ټوپک اهميت صرف تر ښکاره  تسليموي. خو د عسکري نظام د حرب او د ضرب د فن نوې تقاضې، ضرورتونه، چلونه او طريقې نظرانداز کوي. تيراندازي، اسپ سواري او شمشير زني زده کول اسلامي هنرونه ګڼي ځکه چې قرآن پاک او حديثونو کښې د دې فضيلت بيان شوے دے. د آب بازۍ د فن اهميت خو ورته معلوم وۀ خو هغو پرتګېزي دخاني جهازونو لور ته ئې خيال نۀ دے تلے چې هر کال به ئې حاجيان، مکې معظمې ته وړل. داسې ژوند کښې د مسائلو د حل دپاره د مشاورت قائل دے او د سلو رائې د يوۀ کس نه او د سلو رائې د لسو نه بهتره ګڼي. خو د بادشاهت نه بهتره نظام يعني جمهوريت تصور ئې ذهن ته نۀ دے راغلے.

 

د ادب مېدان کښې هنر  شعر باندې خو زور ورکوي خو د پښتو ژبې عروض نۀ مومي. دعربۍ عروض ئې ذهن کښې وو. کېدے شي چې د يورپي ژبو د عروضي نظام نه د واقف کېدو نه پس ئې څۀ ګټه پښتو  ته هم راوړے وې. خو د دې نابغه دې لور ته خيال ته نۀ دے تلے.  البته هنر د ازدواج معاشرت کښې ئې خانداني منصوبه بندۍ او د زياتې ابادۍ نقائصو ته هغه د شجاعت دور کښې خيال تلے دے چې ګڼ نارينه اولاد به د بنيادم يوه لويه اثاثه وه. خو خپله ئې عمل پرې نۀ دے کړے.

      کۀ کور ئې لوئے وي شر شور ئې لوئې وي        چې کور ئې کم وي يو لوئے نعمت وي

     وې ئې کوم يو بېنوا بللے بويه          وې هغه چې ئې په غاړه ډېر عيال

 

خو ډېره د حېرت او د تعجب خبره دا ده چې يو داسې هنر د ايجاد کولو او د ممکن کېدو په لور ئې د خيال مارغۀ الوت کړے دے  چې هغه د دۀ د زمانې نه تقريباً دوه نيم درې سوه کاله وروستو رښتيا کېږي. دا نابغه د وخت وائي:

 

  وائي لار د ختو نشته و اسمان ته         زۀ به لار درته پېدا کړم په هنر

 

الوتکې د شلمې صدۍ په پېل کښې ١٩٠٣ د رائټ وروڼو ايجاد دے. ميزائيل او مصنوعي سيارچې هم دې زمره کښې راځي. دلته ضمناً د پښتو د دوو نورو سترو شاعرانو شعرونه وړاندې کوو. ملنګ عبدالرحمان خو خپل صوفيانه ترنګ کښې د دې نه هم نور وړاندې تلے دے. خوشحال بابا خو صرف په هنر اسمان ته د لار پېدا کولو خبره کوي، رحمان بابا خو داسې دروېشان هم ليدلي دي چې په يو قدم تر عرشه پورې رسي. څنګه چې مونږ مخکښې عرض وکړو چې تصوف هم يو هنر او فن دے چې د مابعد الطبيعاتي او روحاني دنيا سره تعلق لري.

   چې په يو قدم تر عرشه پورې رسي     ما ليدلے دے رفتار د دروېشانو  داسې د کاظم خان شېدا يو شعر دے:

  د افتاب په کمند نۀ خېژم اسمان ته      نۀ ږدم بار لکه شبنم په دوش د ګلو

 

دې شعر کښې افتاب د کمند نه کۀ څوک د زيړې شنې زرغونې يا د شمسي توانايۍ مطلب واخلي خو بيا هم دا شعر د يو مادي هنر د ذکر نه زيات د خيال نزاکت د تخيل رفعت او شاعرانه لطافت لري.

 

اوس کۀ څوک دا ووائي چې د هرې زمانې خپلې يو څو معاشرتي، مادي او ذهني مجبورۍ وي او لوئے نه لوئے دانشور هم د دې عصري حدودو نه تجاوز نۀ شي کولے. خوشحال خان په توګه د هغې زمانې د وګړي دې عصري حدودو کښې مقيد وۀ خو د يو اعلي پايې شاعر د ذهني او فکري تصور الوت دا پابنديانې او حدونه پار کړي. هغه شاعر  فرد او د مستقبل د قوم لارښود او معمار وي. نن د دۀ شاعري صرف د پښتون قام ميراث نۀ ده بلکې د ټول عالم انسانيت مشترکه ميراث او سرمايه ده. د دۀ شاعري او پېغام کښې د نړۍ د هر مظلوم، محروم او محکوم قوم دپاره ننګ او د پت سره د بقا د ژوند تېرولو سبق پټ دے. دې مقابله کښې د اردو او د فارسۍ بې مثله شاعر غالب اګر چې د دۀ نه قريباً سل کاله وروستو پېدا شوے دے خو د مغرب د لور نه راتلونکي طوفان  کښې د نوو تبديليانو ډېر ژور احساس ورته وۀ. دې باره کښې روشن خياله سرسيد هم بې خبرۍ کښې پروت وۀ او د آئين اکبري زور مړے ئې راژوندے کولو.

 

خوشحال خان صرف يو د پښتو شاعر نۀ وۀ. هغه يو جنګ جو سپه سالار، امير، حکيم، عالم، سياح، سياستدان، مفکر، مدبر، معلم، مورخ، ماهر نفسيات، فلاسفر او ډېر څۀ وۀ. دۀ ته نابغه افغان او حکيم ملت افغانيان هم وائي. بايد چې د دۀ نظر د خپل وخت په نړۍ کښې پېښېدونکو پېښو، مسائلو او حالاتو ته هم وې. خو داسې ښکاري چې دۀ ته هم د اسلامي دنيا د هغې وخت د حکمرانانو، عالمانو او پوهانو په شان د يورپ له لوري پورته بيان شوي طوفان د شدت فهم او ادراک او د دې د وروستو اثراتو اندازه نۀ وه. د ډېرو هنرونو او علمونو په باره کښې د دۀ تصورات، خيالات، نظريات او معلومات زړاۀ، فرسوده او دقيانوسي وو. د عصري تقاضو نه بې خبره خپل حال کښې مست د هاتي په غوږ کښې اودۀ مفکر وۀ او د دۀ دا دعوي صرف يوه نيمه رښتيا شاعرانه مبالغه ښکاري.

   په هر فن کښې کۀ مې ګورې هغه زۀ يم قرينه به مې را نۀ شي په قرنه